Stonka ziemniaczana jest szkodnikiem występującym oficjalnie na terenie Polski od 1946 r., choć pojedyncze ogniska na zachodniej granicy stwierdzano już wcześniej, wliczając w to także okres II wojny światowej. Przy braku sprawnej ochrony i dużym areale ziemniaków w tamtym okresie, a zarazem dużej plastyczności i rozrodczości owada, była bardzo trudnym szkodnikiem, prowadząc do dużych strat plonu. Jest szkodnikiem inwazyjnym pochodzącym z USA, skąd przedostała się ponad 90 lat temu z transportami do Francji i przez cały ten okres kontynuuje swoją ekspansję na kontynencie europejskim. Obecnie opanowała większą część kontynentu, bez Wysp Brytyjskich i północnych rejonów Europy.

Bionomia

• Jaja – małe, owalne, barwy żółtopomarańczowej (fot. 2A, 2B), składane w złożach po 20-40 sztuk (średnio w złożu 20-30 jaj), mocowane na spodniej stronie liści ziemniaka. Długość jaj wynosi 1,0-1,2 mm, szerokość 0,6-0,8 mm.
• Larwy (stadium szkodliwe) – długości 1,1 mm (najmniejsze, stadium L1), o zabarwieniu czerwonym, wraz ze wzrostem stadium larwalnego ich wielkość rośnie (największe L4 – mają już długość do 11 mm) a kolor zmienia się na pomarańczowy (fot. 3A, 3B, 3C, 3D). Larwy przechodzą 4 stadia larwalne, które różnią się między sobą długością ciała oraz szerokością puszki głowowej. Za kryterium rozwojowe larwy przyjęto wymiar puszki głowowej: L1 0,5-0,6 mm, L2 0,8-1,0 mm, L3 1,3-1,7 mm, L4 – 2,0-2,5 mm. Głowa, nogi i tarczka u larw są czarne. Środkowa część odwłoka jest zgrubiała.
• Poczwarka – typu wolnego, długości około 10 mm, barwy jasnopomarańczowej (fot. 4A, 4B). Rozwija się w glebie.
• Chrząszcze – długość ciała dochodzi do 10 mm u samicy i 8-9 mm u samca (są mniejsze). Dymorfizm płciowy objawia się delikatnym wklęśnięciem na ostatnim segmencie odwłokowym u samców (od strony brzusznej), którego samicom brak. Ubarwienie chrząszczy żółtawe lub żółtawopomarańczowe z 10 podłużnymi czarnymi pasami na pokrywach i nieregularnymi plamkami na przedpleczu (fot. 1A, 1B). Owad lotny, szczególnie aktywny w okresie po przezimowaniu i ekspansji w poszukiwaniu nowych roślin wiosną. Pokolenie letnie chrząszczy jest optycznie ciemniejsze (w tonacji barw szarości) w porównaniu z osobnikami wychodzącymi z gleby wiosną.

Cykl rozwojowy

Stonka ziemniaczana zwykle rozwija jedno pokolenie w ciągu roku. W latach ciepłych, lokalnie w czasie ciepłej jesieni może pojawić się drugie pokolenie (2 razy larwy), które nie kończą rozwoju. Stadium zimującym są dorosłe chrząszcze, zimują w glebie na głębokości 20-30 cm (diapauza). W zimie znaczna część populacji chrząszczy ginie. Na śmiertelność ma wpływ głębokość zimowania i stan aktywności chrząszczy przed zimą (najbardziej żywotne są te najgłębiej zimujące oraz o krótkiej aktywności i samice nie składające jaj), a także porażenie czynnikami biologicznymi (grzybami i nicieniami owadobójczymi). Wylot pierwszych chrząszczy rozpoczyna się w I dekadzie maja (w fenologicznym okresie kwitnienia bzu lilaka, żarnowca i mniszka pospolitego) i może trwać do końca maja, w zależności od temperatury gleby (jeśli na głębokości 20 cm osiągnie ona +14°C przez 7 dni) i warunków pogodowych. Masowy wylot następuje przy temperaturze gleby +16°C i powietrza +20°C). W tym okresie chrząszcze masowo poszukują roślin ziemniaka, na których żerują uzupełniająco, a następnie przystępują do rozrodu i składania jaj. Pierwsze jaja są składane od II dekady maja, ze szczytem liczebności w początkach czerwca, jednakże składanie może być rozciągnięte w czasie przy niskich temperaturach w tym okresie. Samice składają przeciętnie 600-800 jaj w kilku złożach. Rozwój jaj trwa średnio 10-19 dni. Wylęg larw rozpoczyna się od czerwca do początku lipca. Okres rozwoju larw trwa 11-30 dni, w tym czasie następują 3 linienia (najbardziej żarłoczne pokolenie L4 jest odpowiedzialne za 80% zjedzonej masy zielonej w porównaniu z pozostałymi stadiami rozwojowymi). Maksimum wylęgów jest obserwowane w II i III dekadzie lipca. Dojrzałe larwy L4 schodzą do ziemi na głębokość 2-5 cm i tam przepoczwarczają się. Okres poczwarkowy trwa ok. 3 tygodni. Chrząszcze letnie masowo pojawiają się w III dekadzie lipca i w sierpniu. Ostatnie wylęgi larw z jaj składanych przez pokolenie chrząszczy letnich żerujących intensywnie na roślinach ziemniaka obserwuje się czasami jeszcze w sierpniu i na początku września. Larwy 2. pokolenia z reguły nie kończą rozwoju, giną z zimna i braku pokarmu (technologiczne niszczenie naci, defoliacja, przygotowanie plantacji do zbioru).

Występowanie i szkodliwość

Powszechnie i licznie występuje w całej Polsce, koncentrując się w wyższej liczebności populacji w rejonach, gdzie ziemniaki są istotnym elementem struktury zasiewów, a uwarunkowanie ekonomiczne wpływa na duże rozdrobnienie gospodarstw. Największą liczebność notuje się w regionach północno-zachodnich, centralnych i południowych.

Stonka jest monofagiem (związanym z roślinami psiankowatymi). W Polsce obok ziemniaka stwierdzono jej sporadyczne żerowanie również na pomidorze, papryce i bakłażanie. Jej larwy stwierdzano także na roślinach dziko rosnących, m.in. psiance czarnej.

Stonka należy do najgroźniejszych szkodników ziemniaka. Chrząszcze i larwy (L1-L4) uszkadzają wszystkie jego nadziemne części. Początkowo ich żerowanie ogranicza się do blaszek liściowych, nerwów głównych liści oraz liści (fot. 5A, 5B, 5C). Przy silnym wystąpieniu larw i braku ochrony plantacji następują całkowite gołożery (zostają tylko łodygi) (fot. 6A, 6B). Zjedzone tkanki zielone rośliny nie generują plonu i bezpośrednie jego straty mogą dochodzić do 35-40%. W uprawie odmian bardzo wczesnych straty mogą dochodzić nawet do 60% plonu. Bardzo rzadko pod koniec sezonudochodzi do pogryzień bulw potomnych, jeśli bulwy są odkryte w redlinach (fot. 7). Do monitorowania występowania stonki wystarczą częste obserwacje pola po sadzeniu i w czasie wschodów. W celu stwierdzenia obecności złóż jaj i wylęgających się gąsienic stosuje się także bezpośrednie obserwacje rozwoju poszczególnych stadiów w klatkach entomologicznych/izolatorach.

Próg ekonomicznej szkodliwości

Larwy stonki oraz chrząszcze zwalcza się po przekroczeniu odpowiednich progów szkodliwości. Sygnałem do ochrony chemicznej jest wystąpienie jednego z poniższych warunków:

• 15 wylęgniętych larw na roślinę,
• 1 chrząszcz na kolejnych 25 roślinach w rzędzie,
• obecność 1 złoża jaj na 10 roślinach.

Metody zwalczania

Podstawową ochronę stanowią zabiegi insektycydami lub środkami biologicznymi (Novodor, Spinor 240 SC) w czasie wegetacji. Stosowanie środków przypada w szczególności w okresie wylęgu larw pokolenia L1 i L2, dlatego należy starannie obserwować pole i rozwój stonki w poszczególnych latach. Zwalczanie chrząszczy wychodzących po zimie nie jest w Polsce praktykowane, choć etykiety środków i praktyka rolnicza w specyficznych warunkach na to pozwalają (chodzi tu o liczne nagromadzenie chrząszczy zimowych wiosną na młodych, wschodzących roślinach). Najprostszą metodą zwalczania w tym momencie jest zaprawianie bulw w czasie sadzenia zaprawą insektycydowo-fungicydową Prestige Forte 370 FS, gdyż działa ona od momentu wschodów, eliminując chrząszcze już żerujące na roślinach (żer uzupełniający), a jeszcze przed składaniem jaj. Jeśli nie stosujemy zaprawiania, w odpowiednim momencie zagrożenia wykonujemy zabiegi nalistne.

Środki do chemicznego zwalczania stonki ziemniaczanej przyporządkowane do odpowiednich grup chemicznych działają w specyficzny sposób w odniesieniu do warunków pogodowych, w których zostały użyte. I tak np. preparaty z grupy pyretroidów muszą być zastosowane w temperaturze poniżej +20°C i w dzień pochmurny, bez aktywnego nasłonecznienia (preferowane są wówczas wieczorne opryski). Preparaty z grupy neonikotynoidów mogą być stosowane w wyższych temperaturach. Środki z grupy fosforoorganicznych mogą być stosowane, jeśli temperatury są nie niższe niż +15°C. Nie przestrzeganie tych wytycznych ogranicza lub całkowicie hamuje działanie insektycydu, co skutkuje brakiem pozytywnego efektu zwalczania szkodnika.

Metoda agrotechniczna (płodozmian, izolacja przestrzenna od miejsc zimowania szkodnika) w żaden sposób nie zabezpiecza przed skutkami żerowania stonki, ponieważ przelatuje ona na duże odległości w poszukiwaniu choćby najmniejszej plantacji. Usuwanie chwastów psiankowatych, optymalne nawożenie azotem czy likwidacja samosiewów ziemniaka tylko pośrednio ograniczają występowanie. Stonka chętnie zasiedla osłabione rośliny, plantacje, na których posadzono mocno zdegradowany materiał nasienny, dlatego trzeba dążyć do częstej (przynajmniej co 2-3 lata) wymiany sadzeniaków na zdrowy kwalifikowany materiał.