Nazwa polska: Rolnica czopówka
Nazwa łacińska: Agrotis exclamationis
Nazwa angielska: Heart and dart moth, gąsienice – cutworms
Kod EPPO: AGROEX
Gromada: Owady (Insecta)
Rząd: Motyle (Lepidoptera)
Rodzina: sówkowate (Noctuidae)
Podrodzina: rolnice (Noctuinae)
Galeria

Gąsienica rolnicy
(fot. S. Wróbel)

Gąsienica rolnicy
(fot. S. Wróbel)

Kwitnące chwasty w ziemniaku stymulują składanie jaj przez motyle
(fot. T. Erlichowski)
Charakterystyka i opis szkodnika
Rolnice są polifagami (związanym z roślinami uprawnymi i chwastami) o dużej liczbie gatunków. W przypadku roślin rolniczych zagrożenie stanowi kilka gatunków. W ostatnim czasie, wobec zmieniających się czynników klimatycznych – więcej okresów posusznych i ciepłych – szkodnik ten nasilił swoją obecność, rozrodczość i szkodliwość. W Polsce obok ziemniaków obserwuje się ich żerowanie na oziminach, trawach, tytoniu, kukurydzy, pomidorach, buraku cukrowym i pastewnym, a także na licznych warzywach. Ich stadia żerują także na dziko rosnących chwastach – Polygonum sp., Elymus sp., Plantago sp.
Bionomia
- Jaja – małe, owalne, składane w ilości 800-1200 szt., pojedynczo lub w małych złożach, mocowane do roślin, łodyg lub na powierzchni ziemi.
- Gąsienica (stadium szkodliwe) – długości 35-40 mm, o zabarwieniu brunatnym lub szarordzawym, nieowłosiona, na każdym segmencie 2 plamki. Żyje w ziemi (fot. 1A, 1B), nocą wychodząc na powierzchnię i żerując na roślinach uprawnych (gat. polifagiczny). Starsze larwy przebywają przez przepoczwarczeniem tylko w ziemi, uszkadzając bulwy (korzenie, stolony). Zaniepokojone zwijają się spiralnie. Zimują w glebie.
- Poczwarka – typu zamkniętego (bobówka ), koloru brunatnego.
- Owad dorosły – motyle grube, włochate (fot. 2), rozpiętość skrzydeł do 32-45 mm. Aktywne w nocy (ćma). W spoczynku skrzydła złożone daszkowato. Barwa przednich skrzydeł żółtoszara z charakterystycznym rysunkiem plamki – klinowatej i nerkowatej, u samic ciemniejsza niż u samców. Druga para skrzydeł krótka i biała. Wylot w okresie ciepłej wiosny (maj-czerwiec) oraz latem (sierpień), 2 pokolenia w ciągu roku. Czasami zimują motyle.
Cykl rozwojowy
Rolnica czopówka zimuje w postaci gąsienic w glebie. Po wiosennym przepoczwarczeniu motyle pierwszego pokolenia wylatują w maju – czerwcu, składają jaja i pierwsze pokolenie larw pojawia się na roślinach w czerwcu – lipcu. Samica składa jaja na chwastach, roślinach lub na ziemi. Larwy wylęgają się po ok. 4 tygodniach. Początkowo młode gąsienice rosną i żyją na roślinach, większe zakopują się w ziemi (w jamki) lub pod grudami ziemi i wychodzą w nocy na żerowanie. Przepoczwarczają się w glebie. Drugie pokolenie motyli pojawia się w sierpniu.
Gatunek w naszym kraju zwykle rozwija 2 pokolenia w ciągu sezonu wegetacyjnego. Cykl rozwojowy rolnicy czopówki jest bardzo zbliżony do innych polifagicznych gatunków rolnic (także uszkadzających ziemniaki) – takich jak rolnica zbożówka (A. segetum) i rolnica gwoździówka (A. ipsilon).
Występowanie i szkodliwość
Gatunek powszechnie i licznie występuje w Europie (ze względu na bogate płodozmiany, w 80 procentach zbożowe), w Polsce liczny głównie w latach ciepłych, suchych i bezdeszczowych. Występuje gradacyjnie. Największą liczebność notuje się latem w regionach zachodnich, centralnych i południowych.
Owady dorosłe – motyle – nie uszkadzają roślin, żywiąc się pyłkiem kwitnących roślin i chwastów. W okresie sprzyjającym przelatują na duże odległości, wyszukując miejsc na założenie i rozmnażanie (fot. 3). Gąsienice to szkodniki głównie upraw polowych i warzyw, u nas liczniej występują głównie w ciepłych i suchych latach. Należą do ważnych szkodników ziemniaka, przy dużym nasileniu młode gąsienice przed okresem tuberyzacji zjadają liście i podgryzają młode łodygi (fot. 4), które się przewracają i więdną. Starsze gąsienice (przebywające w glebie) zjadają bulwy, wydrążając jamy (fot. 5, 6), co pogarsza ich jakość. W początkowym okresie wychodzą i żerują w godzinach wieczornych także na roślinach. Straty w ziemniakach mogą dochodzić nawet do 50% plonu przy lotach migracyjnych, nagłych pojawach gradacyjnych.
Próg ekonomicznej szkodliwości
Do monitorowania występowania gąsienic rolnic po zimie wystarczą obserwacje polowe przed sadzeniem ziemniaków. Wykonuje się wtedy tzw. odkrywki glebowe w poszukiwaniu zimujących gąsienic (podobnie jak drutowców czy pędraków).
W ocenie stanowiska glebowego, wiosną, zagrożeniem jest już 4-5 gąsienic/m2 przeliczeniowo na powierzchni pola. W okresie letnim, monitorując naloty letnie, używamy lepnych pułapek (fot. 7) feromonowych (firmy Medchem) ze swoistym feromonem gatunkowych do odłowu osobników męskich. Licząc odłowy motyli przez kolejne 2-3 dni obserwacji, uzyskujemy informacje na temat dynamiki i liczebności oraz kiedy wykonać zabieg ochronny.
Metody zwalczania
Podstawowym metodami ochrony są zabiegi środkami chemicznymi (insektycydami), szczególnie w postaci nalistnego oprysku preparatami zawierającymi chloropiryfos. Obecnie wg najnowszych przepisów ta substancja aktywna możliwa jest do zastosowania tylko nalistnie w czasie sezonu. Chloropiryfos (Nurelle 550 EC) ma dużą aktywność kontaktową, żołądkową i gazową, dlatego dobrze radzi sobie w zwartym łanie latem i w wyższych temperaturach. W zwalczaniu gąsienic rolnic z rozwoju letniego bardzo ważne jest poznanie biologii szkodnika, ponieważ mniejsze gąsienice, L2-L3, wychodzą z gleby na rośliny nocą, łatwiej się je zwalcza wtedy w czasie zabiegów późnowieczornych i nocnych. W przypadku większych liczebności gąsienic dużych, L4, które kryją się już cały czas w redlinach w okolicy bulw, bardzo trudno osiągnąć wysoka skuteczność.
Metoda agrotechniczna (płodozmian, podorywki, usuwanie chwastów, optymalne nawożenie azotem). Z punktu widzenia ochrony przed rolnicami bardzo ważne jest utrzymywanie uprawy, plantacji i okolicznych miedz i ugorów bez kwitnących chwastów, które wpływają stymulująco na samice (w okresie lotów) składające jaja. W czerwcu-lipcu zwalczamy także gąsienice w czasie rutynowo wykonywanych zabiegów przeciwko stonce ziemniaczanej (nalistnych).
Opracował: dr inż. Tomasz Erlichowski