Nazwa polska: Pędraki, chrabąszcze
Nazwa łacińska: Melolontha spp., Phylopertha spp., Amphimalus spp.
Nazwa angielska: White grubs (larvae), may beetles (adult)
Kod EPPO: MELOME, AMHISO, PHPHHO
Gromada: Owady (Insecta)
Rząd: Chrząszcze (Coleoptera)
Rodzina: żukowate (Scarabaeidae)
Gatunki najważniejsze:
- Chrabąszcz majowy – Melolontha melolontha L., Kod EPPO: MELOME
- Guniak czerwczyk – Amphimallus solstitiale L., Kod EPPO: AMHISO
- Ogrodnica niszczylistka – Phyllopertha horticola L., Kod EPPO: PHPHHO
Galeria

Chrząszcz żukowatych (gatunek: ogrodnica niszczylistka)

Larwy w glebie (pędraki)

Larwy w glebie (pędraki)
Charakterystyka i opis szkodnika
Owady należące do rodziny żukowatych są pospolitymi szkodnikami roślin uprawnych i ogrodniczych. Wymienione gatunki różnią się od siebie wielkością i zasięgiem w kraju, występując w określonych rejonach i warunkach glebowo-środowiskowych. Często występowanie ich na polach jest związane z blisko występującym zadrzewieniem. Największe znaczenie i szkodliwość mają larwy – zwane pędrakami, choć chrząszcze w okresie wiosennych wylotów także mogą powodować szkody bezpośrednie na liściach i kwiatach. W ziemniaku największe szkody wyrządzają pędraki wyżej wymienionych gatunków, ponieważ podgryzają korzenie i uszkadzają bulwy w ziemi.
Bionomia
- Jaja – owalne, barwy mlecznobiałej, składane do jamki w glebie w złożach po 20-30 sztuk.
- Larwy (stadium szkodliwe) – dł. 10-28 mm (najmniejsze stadium L1), o zabarwieniu kremowożółtym, z brunatną głową: wraz ze wzrostem stadium larwalnego ich wielkość rośnie (największe L3 mają dł. do 65 mm), wygięte pałąkowato w kształcie litery U z 3 parami nóg tułowiowych i silnym aparatem gryzącym (fot. 2A, 2B). Larwy guniaka i ogrodnicy są mniejsze od larw chrabąszcza majowego. Przechodzą 3 stadia larwalne, które różnią się między sobą długością ciała oraz szerokością puszki głowowej. Tylna część odwłoka jest zgrubiała, tłusta, na końcu ma 2 linie drobnych kolców. Cykl rozwojowy: chrabąszcz majowy 4-5 lat, guniak 2-3 lata, ogrodnica – 1 rok.
- Poczwarka – typu wolnego, długości 20 mm, barwy jasnobrązowej.
- Chrząszcze – długość ciała dochodzi do 25-30 mm u chrabąszcza majowego, 14-18 mm u guniaka czerwczyka i 9-12 mm u ogrodnicy niszczylistki (fot. 1). Dymorfizm płciowy objawia się liczbą płytek wachlarzykowatych na czułkach (samiec ma 7, samica 6). Ubarwienie pokryw chrząszczy brunatne, przedplecze czarne, zakończenie odwłoka – tzw. pygidium. Owad lotny, szczególnie aktywny wieczorami i w okresie wiosennej rójki, w czasie której jest liściożerny i doprowadza do gołożerów drzewa. Pokrywy (skrzydła) u guniaka czerwczyka są żółtobrunatne (spód owłosiony), a u ogrodnicy brunatne, przedplecze metalicznie niebiesko-zielonkawe (ciało owłosione). Loty: chrabąszcz majowy w maju, guniak i ogrodnica – w czerwcu.
Cykl rozwojowy
Stadium zimującym są dorosłe chrząszcze w kolebkach zimowych oraz larwy różnych stadiów rozwoju, w glebie na gł. 30-100 cm. W czasie zimy część populacji młodych chrząszczy i pędraków ginie. Na śmiertelność ma wpływ głębokość zimowania oraz aktywność grzybów i nicieni owadobójczych. Wylot pierwszych chrząszczy rozpoczyna się w I dekadzie maja (w fenologicznym okresie kwitnienia bzu lilaka, żarnowca i mniszka pospolitego) i gdy gleba ogrzeje się do +11°C. Podczas masowego wylotu w tym okresie chrząszcze poszukują drzew, na których kopulują, żerują uzupełniająco, a następnie przystępują do rozrodu i składania jaj w glebie. Pierwsze jaja (łącznie 80-100 szt.) składane są w II-III dekadzie maja, do gleby, po 15-20 jaj w 1 korytarzu na głębokości 10-20 cm, jednakże w kilku miejscach. Rozwój jaj trwa średnio 30 dni. Wylęg larw rozpoczyna się pod koniec czerwca. Okres rozwoju larw wynosi 4-5 lat (w zależności od gatunku), w tym czasie następują linienia rocznie (najbardziej żarłoczne pokolenie L3 jest odpowiedzialne za największe straty plonu). Dojrzałe larwy L3 w ostatnim roku rozwoju żerują do czerwca, następnie przepoczwarczają się w głębszych warstwach gleby. W wrześniu – październiku wylęgają się młode chrząszcze, które pozostają w ziemi aż do wiosny przyszłego roku.
Występowanie i szkodliwość
Pędraki (jako stadium rozwojowe) są polifagami (żerują na wszystkich roślinach rolniczych, warzywach i roślinach ozdobnych). W okresie rójki wiosennej chrząszcze objadają liście na drzewach liściastych (kasztanowiec, topola, wierzba, buk, dąb, jabłoń) i powodują gołożery (nowe liście wyrastają dopiero w czerwcu-lipcu z pączków śpiących.
Gatunek powszechnie występuje w całym kraju i lokalnie wyrządza większe szkody. Największą jego liczebność notuje się w regionach północno-zachodnich, centralnych, południowych, tam gdzie pola znajdują się blisko zadrzewień liściastych. Przy dużej liczebności larw (na polach np. pougorowych – fot. 3) następuje całkowite zniszczenie bulw.
Pędraki należą do najgroźniejszych szkodników ziemniaka. Larwy młode (L1) żywią się szczątkami roślin, ale większe (L2-L3) uszkadzają wszystkie podziemne części roślin bulwy (fot. 4A, 4B, 5), stolony i korzenie). Bezpośrednie straty plonu mogą dochodzić do 40-50% (na polach mocno zasiedlonych).
Próg ekonomicznej szkodliwości
Sygnałem do ochrony chemicznej może być próg zagrożenia – 5 larw dużych na 1 m2 powierzchni pola (przeliczeniowo).
Do monitorowania występowania drutowców (larw) wystarczą obserwacje pola, tzw. analizy glebowe (32 dołki po przekątnej pola) przed posadzeniem bulw. Można wykonać także montaż pułapek przynętowych (ziemnych) w liczbie 10-20 szt. na 1 ha po przekątnych pola (patrz: karta drutowce).
Metody zwalczania
Zwalczanie pędraków zimujących (w ciągu 4-letniego cyklu) przeprowadza się po przekroczeniu progów szkodliwości poprzez zaprawianie bulw zaprawami chemicznymi (insektycydowymi). Optymalnym terminem zwalczania jest okres sadzenia ziemniaków (budzenia się larw poszukujących pokarmu po zimowaniu), tj. IV-V. Pędraki są średnio wrażliwe na zastosowane środki.
Ochrona przed uszkodzeniami i żerowaniem jest trudna głównie z powodu ograniczonej liczby zarejestrowanych preparatów. Jedyną metodą walki w tym momencie jest zaprawianie bulw w czasie sadzenia zaprawą insektycydowo-fungicydową Prestige Forte 370 FS, gdyż działa ona kontaktowo i systemicznie od momentu umieszczenia bulw w ziemi, eliminuje drutowce żerujące w glebie na bulwach matecznych do 4 tygodni po sadzeniu. W późniejszym okresie chroni także przed stonką i mszycami, ponieważ insektycyd systemicznie krąży w młodych roślinach. Nie należy się spodziewać dużej skuteczności na polach mocno zarobaczonych (zasiedlonych), gdyż działanie insektycydu z czasem słabnie, a nowe pędraki mogą w różnym czasie uszkadzać bulwy aż do zbiorów. Po dłuższym okresie działanie zaprawy ustaje (10-12 tyg. od posadzenia), a stadia larwalne, które wcześniej nie miały kontaktu z zaprawą, mogą uszkadzać młode bulwy. Dlatego bardzo często szybkie i duże uszkodzenie następuje krótko przed przedłużającym się zbiorem mechanicznym. Obecnie nie można stosować innych związków insektycydowych (z grupy fosforoorganicznych) do gleby w formie oprysku lub granulatów.
Metoda agrotechniczna nie jest w pełni skuteczna, a bardziej ograniczająca liczbę larw (prawidłowy płodozmian, poplony ścierniskowe, w tym głównie gorczyca i rzepa oleista, rośliny nieatakowane, stosowanie terminowych zabiegów agrotechnicznych, głębokie orki, spulchnianie). Agrotechniczne zwalczanie można prowadzić w czasie orki zimowej, wyciągając larwy na powierzchnię (ptaki lub niska temperatura). Larwy zimujące (w ciągu 3-4-letniego cyklu) zwalcza się wiosną, po przekroczeniu progów szkodliwości, przez zaprawianie bulw zaprawą. Larwy są eliminowane w czasie zbliżania się do zaprawionej bulwy matecznej, wokół której tworzy się warstwa ochronna z insektycydem. Optymalnym terminem zwalczania jest okres sadzenia ziemniaków (budzenia się larw poszukujących pokarmu po zimowaniu), tj. IV-V. Larwy (drutowce) są wrażliwe na stosowane środki.
Uzupełniająca ochrona to wspomaganie środkami biologicznymi (środki na bazie organizmów żywych – nicieni owadobójczych) w czasie wegetacji. Stosowanie środków przypada w szczególności w okresie aktywności larw w glebie, dlatego powinno się opierać na starannym obserwowaniu pola i rozwoju larw w poszczególnych latach. Stosowanie środków biologicznych uwarunkowane jest dużą wilgotnością gleby lub nawet nawodnieniem po zabiegu. W celu skutecznego odnalezienia i zainfekowania drutowców w glebie nicienie muszą mieć optymalne warunki wodne. Zabieg wykonywany jest opryskiwaczem polowym na glebę w dni pochmurne. Zwalczanie to jest drogie, dlatego zarezerwowane jest głównie dla małych powierzchni.
Opracował: dr inż. Tomasz Erlichowski