Nazwa polska: Rolnica zbożówka

Nazwa łacińska: Agrotis segetum

Nazwa angielska: Turnip moth – imago, cutworms – catepilars

Kod EPPO: AGROSE

Gromada: Owady (Insecta)
Rząd: Motyle (Lepidoptera)
Rodzina: sówkowate (Noctuidae)
Podrodzina: rolnice (Noctuinae)

Galeria

Gąsienice rolnicy w charakterystycznym zwinięciu
(fot. S. Wróbel)
Motyl z podrodziny rolnic Noctuinae, A.segetum
(fot. T. Erlichowski)
Zewnętrzne uszkodzenia powodowane przez gąsienice
(fot. S. Wróbel)

Charakterystyka i opis szkodnika

Rolnice są polifagami (związanym z roślinami uprawnymi i chwastami) o dużej liczbie gatunków. W przypadku roślin rolniczych zagraża kilka gatunków Noctuinae. W ostatnim czasie wobec zmieniających się czynników klimatycznych – więcej okresów posusznych i ciepłych –szkodnik ten nasilił swoją obecność, rozrodczość i szkodliwość. W Polsce obok ziemniaków obserwuje się ich żerowanie na oziminach, trawach, tytoniu, kukurydzy, pomidorach, buraku cukrowym i pastewnym, a także na licznych warzywach. Ich stadia żerują także na dziko rosnących chwastach – Polygonum sp., Elymus sp., Plantago sp.

Bionomia
  • Jaja – małe, owalne, składane w ilości 800-1200 szt., pojedynczo lub w małych złożach, mocowane do roślin, łodyg lub na powierzchni ziemi. Rozwój embrionu trwa ok. 15 dni w temp +14,5oC.
  • Gąsienica (stadium szkodliwe) – dł. 45-50 mm, o zabarwieniu zielonooliwkowym lub szaroziemistym. (fot. 1). Na każdym segmencie 2 plamki, nieowłosiona. Głowa czerwonawa. Żyje w ziemi, nocą wychodząc na powierzchnię i żerując na roślinach uprawnych (gatunek polifagiczny). Starsze larwy przebywają przez przepoczwarczeniem tylko w ziemi, uszkadzając bulwy (korzenie, stolony). Zaniepokojone zwijają się spiralnie. Zimują w glebie.
  • Poczwarka – typu zamkniętego (bobówka), koloru brunatnego.
  • Owad dorosły – motyle grube, włochate, rozpiętość skrzydeł do 35-45 mm. Aktywne w nocy (ćma) (fot. 2). W spoczynku skrzydła złożone daszkowato. Barwa przednich skrzydeł brunatno-szara z charakterystycznym rysunkiem plamki – okrągłej, klinowatej i nerkowatej, u samic ciemniejszej niż u samców. Druga para skrzydeł krótka i biała. Wylot w okresie ciepłej wiosny (maj-czerwiec) oraz latem (sierpień), 2 pokolenia w ciągu roku. Motyle czasami zimują.
Cykl rozwojowy

Rolnica zbożówka zimuje w postaci form larwalnych (gąsienic), czasami hibernują motyle. Po wiosennym przepoczwarczeniu motyle 1. pokolenia wylatują (maj-czerwiec) i składają jaja. Pierwsze pokolenie larw pojawia się na roślinach w czerwcu-lipcu. Samica składa jaja na chwastach, roślinach lub na ziemi. Larwy wylęgają się po ok. 4 tygodniach. Początkowo młode gąsienice rosną i żyją na roślinach, większe zakopują się w glebie (w jamki) lub pod grudami ziemi i wychodzą w nocy na żerowanie. Przepoczwarczają się w glebie. Drugie pokolenie motyli pojawia się w sierpniu.

Gatunek w naszym kraju zwykle rozwija 2 pokolenia w ciągu sezonu wegetacyjnego. Cykle te są bardzo zbliżone do cykli innych gatunków polifagicznych rolnic (także uszkadzających ziemniaki), jak rolnica czopówka (A. exclamationis) czy rolnica gwoździówka (A. ipsilon). Różnica jest tylko na etapie zimowania, ponieważ u rolnicy gwoździówki zimuje poczwarka.

Występowanie i szkodliwość

Gatunek powszechnie i licznie występuje w Europie (ze względu na bogate płodozmiany, w 80% zbożowe), w kraju głównie liczny w latach ciepłych, suchych i bezdeszczowych. Występuje gradacyjnie. Największą liczebność notuje się latem w regionach północno-zachodnich, centralnych i południowych.

Owady dorosłe – motyle – nie uszkadzają roślin, żywiąc się pyłkiem kwitnących roślin i chwastów. W okresie sprzyjającym przelatują na duże odległości, wyszukując miejsc na założenie i rozmnażanie, głównie chwastów kwitnących (fot. 3). Gąsienice to szkodniki głównie upraw polowych i warzyw, u nas liczniej występują głównie w latach ciepłych i suchych. Należą do ważnych szkodników ziemniaka, przy dużym nasileniu, młode gąsienice przed okresem tuberyzacji zjadają liście i podgryzają młode łodygi, które się przewracają (fot. 4) i więdną. Starsze gąsienice (przebywające w glebie) zjadają bulwy, drążąc jamy, co obniża ich jakość. Początkowo ich żerowanie sprowadza się do zjadania blaszek liściowych, nerwów głównych liści i ogonków liściowych. Straty w ziemniakach (wżery i jamy w miąższu – fot. 5, 6), mogą dochodzić do nawet 50% plonu.

Próg ekonomicznej szkodliwości

Do monitorowania występowania gąsienic rolnic po zimie wystarczą obserwacje polowe przed sadzeniem ziemniaków. Wykonuje się wtedy tzw. odkrywki glebowe w poszukiwaniu zimujących gąsienic (podobnie jak drutowców czy pędraków).

W ocenie stanowiska glebowego, wiosną, zagrożeniem jest już 4-5 gąsienic na 1 m2 przeliczeniowo na powierzchni pola. W okresie letnim, monitorując naloty letnie, używamy lepnych pułapek feromonowych (firmy Medchem) ze swoistym feromonem gatunkowym do odłowu osobników męskich. Licząc odłowy motyli przez kolejne 2-3 dni obserwacji, uzyskujemy informacje na temat dynamiki i liczebności oraz kiedy wykonać zabieg ochronny.

Metody zwalczania

Podstawowa metoda ochrony polega na zabiegach środkami chemicznymi (insektycydami), szczególnie w postaci nalistnego oprysku preparatami zawierającymi chloropiryfos. Obecnie według najnowszych przepisów ta substancja aktywna możliwa jest do zastosowania tylko nalistnie w czasie sezonu. Chloropiryfos (Nurelle 550 EC) ma dużą aktywność kontaktową, żołądkową i gazową, dlatego dobrze radzi sobie w zwartym łanie latem i w wyższych temperaturach. W zwalczaniu gąsienic rolnic z rozwoju letniego bardzo ważne jest poznanie biologii szkodnika, ponieważ mniejsze gąsienice, L2-L3, wychodzą z gleby na rośliny nocą, więc łatwiej je zwalczać w czasie zabiegów późnowieczornych i nocnych. W przypadku większych liczebności gąsienic dużych, L4, które kryją się już cały czas w redlinach w okolicy bulw, bardzo trudno osiągnąć wysoka skuteczność.

Metoda agrotechniczna (prawidłowy płodozmian, podorywki, usuwanie chwastów, optymalne nawożenie azotem) w pewnym stopniu wpływają na ograniczenie gąsienic na polu, ale nie chroni przed gatunkami migrującymi . Z punktu widzenia ochrony przed rolnicami bardzo ważne jest utrzymywanie uprawy, plantacji i okolicznych miedz i ugorów bez kwitnących chwastów, które wpływają stymulująco na samice składające jaja. W czerwcu lub lipcu zwalczamy także gąsienice w czasie rutynowo wykonywanych zabiegów przeciwko stonce ziemniaczanej (nalistnych).

Opracował: dr inż. Tomasz Erlichowski